Mens & Machine deel 2 – 2001: A Space Odyssey

Door: Gijs Raggers - 37 reacties

Deel 1 van de serie Mens & Machine eindigt met de conclusie dat Apple zich onderscheidt door het maken van menselijke machines. Machines waar we van houden. In dit deel gaan we verder door te kijken naar een belangrijke inspiratiebron voor Apple, de film 2001: A Space Odyssey van regisseur Stanley Kubrick, uitgebracht in 1969. Het jaar waarin Apple oprichters Jobs en Wozniak elkaar voor het eerst ontmoeten.

De film waarvoor Kubrick zijn enige Oscar voor beste regie krijgt is geen gemakkelijke film. Er zitten verschillende scènes in die onnodig lang lijken of tergend traag zijn, de dialogen zijn minimaal, de klassiek muziek is bij vlagen beeldbepalend. Het verhaal en thema van de film vormen een onuitputtelijke bron voor uiteenlopende interpretaties. We bekijken de film in relatie tot Steve Jobs, Apple en Pixar. Wat nu volgt is pure speculatie.

Stanley Kubrick

Kubrick (1928-1999) is een buitenbeentje in Hollywood. Met dertien films in een periode van 46 jaar is Kubrick niet bepaald productief, zo lijkt het. De films zijn stuk voor stuk klassiekers in de meest uiteenlopende genres. Bekend zijn Spartacus (1960), Lolita (1962), Dr. Strangelove (1964), A Clockwork Orange (1971), The Shining (1980), Full Metal Jacket (1987) en zijn laatste film Eyes Wide Shut (1999). De reden voor het beperkte aantal films is de obsessieve minutieuze wijze waarop de films tot stand komen. Kubrick laat scènes honderden keren over doen. Zijn meesterwerk 2001: A Space Odyssey kost uiteindelijk vier jaar van zijn leven en komt tot stand dankzij baanbrekende technieken. De films van Kubrick zijn vaak controversieel en dubbelzinnig. Zijn onnavolgbare werkwijze combineert hij met een consequent zwijgen over zijn eigen persoon en werk. De werkwijze en karakters van de creatieve genieën Kubrick en Apple baas Steve Jobs komen aardig overeen. Ook Jobs bemoeit zich met ogenschijnlijk futiele details en is een meester in het verwerpen van aardige ideeën tot alleen het ene briljante idee over blijft. Jobs is geen eenvoudige man om mee te werken. Het blad Fortune noemde Jobs de grootste egomaniac van Silicon Valley. Oud Apple collega Jef Raskin zag in Steve een prima koning van Frankrijk. Bij Pixar echter wordt Steve ‘een volwassen en zachtmoedig persoon’ genoemd.

Discovery One

Het thema van de film is de relatie tussen mens en machine. In het begin van de film – getiteld The Dawn of Man – lijkt de aap mens te worden doordat hij gereedschap ontdekt. Met een bot slaat een aap een andere aap dood en krijgt hierdoor de macht over een waterbron en daarmee de macht van de groep. In een roes van onoverwinnelijkheid gooit de aap het bot in de lucht. Tijdens dit historische shot transformeert het bot tot een ruimteschip, we zijn opeens miljoenen jaren verder, het is 1999. We zien een draaiend cirkelvormig ruimteschip met een futuristisch wit interieur. Het is ongeëvenaard hoe tijdloos het futurisme is vormgegeven. Wit, rond, transparantie en hoogglans. Abstract van vorm maar toch tactiel, dicht bij de mens. Wie de beelden ziet weet welke poster boven het bed van Jonathan Ive heeft gehangen. Geen twijfel mogelijk. Aan boord van het ruimteschip komen we er achter dat op de maan een geheimzinnig object is gevonden, a monolith, dat signalen zend naar Jupiter. Onder het mom van een gevaarlijk virus wordt de planeet afgeschermd en een missie naar Jupiter voorbereid.

Een belangrijk deel van de film speelt zich af binnen het ruimteschip Discovery One. Een naam die later ook door NASA gebruikt zal worden. Ook hier is alles wit, rond en glanzend. Het ruimteschip is voorzien van drie zogenaamde EVE-Pods. Kleine capsules die los van het basisstation de ruimte in kunnen. Zie het als de relatie iTunes en iPod, weer een naam verklaard. De Discovery One en de Pods staan model voor veel Steve Jobs producties. De vormtaal staat niet alleen centraal in alle Apple producten sinds 2001, ook in de films van Pixar komt het veelvuldig terug. De armpjes van Wall•E zijn identiek aan die van de EVE-Pods. Het vriendinnetje van Wall•E is een moderne EVE-Pod en heeft dezelfde naam, EVE.

HAL 9000

De Discovery One wordt bediend door een supercomputer: HAL 9000. Een bekende speculatie is de naam van HAL. Drie letters die net een positie eerder in het alfabet staan dan de letters IBM. In de jaren zestig van Kubrick staat IBM symbool voor de oprukkende macht van computers. In de jaren tachtig is IBM de aartsrivaal van Steve Jobs. De introductie van Macintosh gaat gepaard met een tv-spotje waarin IBM als in Orwells 1984 symbool staat voor de te kloppen supermacht die van de mens een gevoelloze machine heeft gemaakt. De persoonlijke kruistocht van Steve Jobs, het maken van menselijke machines in de strijd tegen mensen als machines komt ook tot uiting in de bekende Apple slogan Think Different. Dit is wederom een directe aanval op IBM. Al in 1920 introduceert de toenmalige baas van het bedrijf de slogan Think. De naam leeft voor in een van de beste producten die IBM maakte, de ThinkPad laptops uit de jaren negentig. Think different, think iPad, de revenge van Steve.

In de film van Kubrick speelt HAL een hoofdrol. Met een uitgesproken zachtaardige stem spreekt hij met de bemanning en regelt alles op het schip. HAL is state of the art en acht zichzelf foutloos. Dat is vragen om problemen. Het gaat mis als HAL een fout voorspelt in een van de systemen en voorstelt het onderdeel te vervangen. Wanneer bemanningsleden Frank en Dave op onderzoek uitgaan blijkt er niets aan de hand. Geschrokken van de fout van HAL bespreken ze de optie HAL uit te schakelen. Dat schiet HAL in het verkeerde keelgat. Om de missie niet in gevaar te brengen probeert HAL alle bemanningsleden uit te schakelen. Alleen Dave weet te overleven en trekt uiteindelijk de stekker uit HAL. De laatste minuten waarin HAL’s geheugen wordt uitgeschakeld begint HAL de liedjes te neuriën die hij leerde in zijn jonge jaren. Het is ongelofelijk knap hoe Kubrick de spanning tussen mens en een machine opbouwt en empathie weet op te wekken voor een computer die een complete bemanning de dood in jaagt. De empathie die HAL oproept komt voort uit zijn innerlijke strijd tussen mens en machine. De machtige machine maar zonder echte gevoelens.

Bij de introductie van Macintosh in 1984 bereikt de fascinatie van Jobs voor HAL weer een hoogtepunt. Steve laat Macintosh de volgende tekst voorlezen: “Hello I’m Macintosh. It sure is great to get out of that bag. Unaccustomed as I am to public speaking. I’d like to share with you a maxim I thought of the first time I met an IBM mainframe: NEVER TRUST A COMPUTER YOU CAN’T LIFT. Obviously, I can talk, but right now I’d like to sit back and listen. So it is with considerable pride that I introduce a man who’s been like a father to me… STEVE JOBS.”

Pixar

Liefde voor en door machines is niet de droom van Apple, het is de droom van Steve Jobs. Dat zie je bij de introductie van de Macintosh tot aan het introductiefilmpje van de iPad waarin een klein meisje de iPad knuffelt alsof het haar teddybeer is. Wanneer Steve Jobs in 1985 bij Apple wordt weggestuurd koopt hij Pixar, een nieuw vehikel om zijn droom te verwezenlijken. Pixar brengt objecten tot leven. Ze doen alles om empathie te wekken voor een stuk metaal of lap stof. In 1995 komt de eerste bioscoopfilm Toy Story uit maar Pixar is dan al bijna tien jaar bezig met korte animatie filmpjes. In het eerste filmpje uit 1986 zien we Luxo jr., een kleine bureaulamp die samen met zijn moeder met een bal speelt. Het is magie zoals Pixar leven brengt in een bureaulamp. Luxo wordt het logo van Pixar.

De appel valt niet ver van de boom, Steve Jobs is een weeskind. Zijn kindjes bij Apple en Pixar zijn middelen om hier mee om te gaan. De eerste Apple computer met een muis heet  LISA, de naam van zijn dochter die hij in eerste instantie niet erkend. De oerliefde tussen ouder en kind zal hem altijd vreemd zijn, hoeveel zijn pleegouders ook van hem houden. Steve Jobs is de hoofdpersoon in bijna alle Pixar films. Hij is Luxo, Woody, Flip, Nemo, McQueen, Linguini en Ellie samen. Steve is Disney’s Gepetto en Pinocchio. Steve is Walt Disney, hij is er grootaandeelhouder sinds de merger in 2006. In 2012, het einde der tijden, komt de eerste Pixar film met een vrouwelijke hoofdrolspeelster.

Speculatieve feiten

HAL 9000, de ultieme menselijke machine, komt vaak terug bij Apple en Pixar. Een mooi voorbeeld is het reclamespotje uit 1999 waarin HAL aan het woord is en zegt dat hij niks aan de millennium bug kon doen, het was de schuld van menselijke programmeurs. Hij eindigt met “You like you Macintosh better than me, don’t you Dave…” In dertig seconden wordt het thema vlijmscherp neergezet. De kille berekenbare HAL die verlangt naar de onbereikbare liefde van Dave. Liefde die Dave wel koestert voor zijn Macintosh, als we het spotje mogen geloven. Ook bij Pixar zijn er naast de speculaties ook feiten. In Toy Story 2 wordt de muziek van 2001: A Space Odyssey geciteerd. De leus van Buzz Lightyear luidt “To infinity … and beyond!” en refereert aan het laatste hoofdstuk van Kubricks film: “Jupiter and Beyond the Infinite”. In Wall•E komt HAL terug als zichzelf in het ruimteschip dat niet door mensen bestuurd wil worden. In 2001: A Space Odyssey is een minutenlange time warp door ingenieus camerawerk met vloeistoffen zoals we die dertig jaar later vrijwel identiek als iTunes visualizer aantreffen.

De invloed van 2001: A Space Odyssey is enorm. Niet alleen voor Steve Jobs, Apple en Pixar. Op internet zijn talloze websites te vinden die de magie van de film dagelijks blijven ontdekken. Wikipedia heeft tientallen pagina’s over de film en alles wat er in voor komt. Voor ons Mac fans biedt het een interessant perspectief op de man die de personificatie is van alles met een Apple logo. Producten waar we van houden, ook al zijn het maar machines, van een man die wordt verguisd en aanbeden.

Ps.

Als toegift een beeld uit de film van de mysterieuze monolith (unibody?), doel van de Jupiter missie.Vergelijk dat met de iPad op apple.com. Speculatie? Ik dacht het niet.

Reacties

37 reacties
  • Profielfoto
    binaries4me

    wat een geweldig stuk tekst. Heb het in een stuk uitgelezen en ga meteen de film A Space Odyssey binnen slurpen

  • Profielfoto
    Yggdrasil

    Zeer mooi geschreven. Leest als een trein en alles werd goed uitgelegd. Toppie! Beter of het vorige deel:wink:

  • Profielfoto
    rmw

    Ik ben al meermalen aan die film begonnen, maar heb het einde nooit gehaald. Met dit in het achterhoofd ga ik toch nog een keer proberen.
    Vooral omdat je het inleidt met de woorden ‘Wat nu volgt is pure speculatie’:grin:

  • Profielfoto
    Gijs Raggers

    Je kijkt de film het best op een beamer of 40″+ TV. En twee glazen goede wijn.

  • Profielfoto
    JBStudio

    Wat een heerlijk verhaal!

  • Profielfoto
    Evil Otto

    voor geinteresseerden: De film staat ook in delen op Youtube.
    Ik vond het zelf wel een mooie film, maar het einde snapte ik niet helemaal en de film ging wel erg langzaam. Ik vond Dr. Strangeove beter.

  • Profielfoto
    koenvisser

    Leuk stuk om te lezen!
    Ik weet al welke film ik vanavond maar weer eens ga kijken!

  • Profielfoto
    Evil Otto

    Die Auto uit Wall E is trouwens ook wel een grote knipoog naar HAL 9000.

  • Profielfoto
    themacs

    Kubrick was een genie, dat staat buiten twijfel.
    2001 bevat veel meer dan op het eerste gezicht (kleurbeelden vanuit de ruimte van de aarde en maan waren er nog niet toen in ’68 de film gemaakt werd) en inderdaad, voor vele (nieuwe) kijkers komt de film ‘saai’ over.
    Ik vond de film ook vreselijk toen ik hem op 8 jarige leeftijd bekeek, nu vind ik hem een meesterwerk… je moet er gewoon klaar voor zijn.

  • Profielfoto
    iJordy

    geweldig artikel, heb er van genoten!

  • Profielfoto
    Evil Otto

    @themacs: Ik vond de film heus niet saai hoor, en ik kan de kwaliteit er ook wel van zien, maar ik vind de film lastig om naar te blijven kijken zeg maar.

  • Profielfoto
    Rano

    Leuk artikel maar ook heel erg ugh.

  • Profielfoto
    Clemenza

    Super artikel:)

  • Profielfoto
    Dagaloni

    Woow wat een geweldig stuk! Dit is pas kwaliteit!:D I love it!:D

  • Profielfoto
    hendrik ijzerbroot

    Erg goed artikel!
    En ik heb “2001” al een stuk of 8 keer gezien. De eerste keer was tijdens de premiere in de bioscoop, de tweede keer was ±15 jaar later (een re-lease) in die zelfde bioscoop. (Cinerama te Rotterdam, toen nog één groot doek/zaal) En dat was een vreemde gewaarwording, want in beide gevallen ging het publiek pratend naar binnen en kwamen ze er zwijgend uit, alsof het een exacte ‘re-play’ was. Elke keer als ik deze film bekeek voelde ik mij onbelangrijk en klein, en zelfs na 8 keer kijken (over een periode van 10 tallen jaren) blijft de film een tijdloos mysterie, maar nooit saai….:smile:
    Aangezien ik toen al van klassieke muziek hield, ging ik na die premiere op zoek naar de openingsmuziek, maar ik wist niet meer hoe die muziek heette. Toen pakte ik een LP met de titel: “Also Sprach Zarathustra” van Richard Straus (geen familie van Johan), las op de cover de beschrijving, en kocht hem gelijk zonder te luisteren, want ik wist gewoon: dit is ‘m!

  • Profielfoto
    The JM

    Op een paar spellingsfoutjes na een heel mooi artikel. Ben heel benieuwd naar die film.

  • Profielfoto
    mackerjack

    typfoutjes, denk ik. maar inderdaad alle complimenten voor hele interessante stuk. en een deur naar een nieuwe kennismaking van de film met een andere bril op.

  • Profielfoto
    Vassilli

    Erg mooi artikel! Heb net 2001 weer gekeken, was weer lang geleden.:D

  • Profielfoto
    AndyB

    De HAL reclame van Apple zag ik toen in 1999 en toen leende ik de dvd of video van 2001. Het verklaarde ik ieder geval een hoop abstractie…

  • Profielfoto
    Gijs Raggers

    @hendrik ijzerbroot
    Dit is ook zo’n heerlijk deuntje: Johann Strauss – The Blue Danube
    http://www.youtube.com/watch?v=_CTYymbbEL4

  • Profielfoto
    Sascha

    Zeer, zeer, goed artikel !

  • Profielfoto
    7836

    Nog wel een addendum: de film is dus gemaakt naar aanleiding van en gedeeltelijk tijdens het schrijven van het gelijknamige boek van Arthur C. Clarke.

    Daar waar de film uitblinkt in beelden is – zeker het einde – het boek veel beter te begrijpen. Een aanrader, net als de vervolgboeken, zie:

    Wikipedia

  • Profielfoto
    ctxppc
  • Profielfoto
    Art-art

    Mijn complimenten. Goed geschreven, geen moment vervelend of saai en inderdaad een pracht uitnodiging om ‘m (nog) eens te bekijken.

  • Profielfoto
    michelvdb

    Hoe groter het scherm hoe sterker de kijkervaring. Ik kan me perfect de sfeer van 40 jaar terug oproepen. Adembenemend.

  • Profielfoto
    djneo

    Ik zag alleen 2 spel fouten ??

  • Profielfoto
    Thomzzzzz

    Leuk stuk, leuke vergelijkingen, en bijna goed;)

    De jumpcut van Moonwatcher die het bot in de lucht gooit en naar de overgang naar de ruimte, wordt het bot niet veranderd in een ruimteschip maar in een futuristisch wapen of nucleair ruimtestation. (volgens screenplay schrijver Arthur C. Clarke – zie http://video.google.com/videoplay?docid=-5724568065773873583&hl=nl# op ca. 19 minuten)

    Hoop snel meer van dergelijke stukken te zien!

  • Profielfoto
    Ouw

    De boeken van Arthur C Clarke zijn inderdaad een stuk minder wazig dan de film.

  • Profielfoto
    hapipiko

    Ik vond die maanlanding van Kubrick slim gemaakt

  • Profielfoto
    hendrik ijzerbroot

    Ik hou niet zo van al die zoetsappige Strauss walsen, maar voor de “Blue Danube” maak ik een uitzondering (ik zie dan gelijk dat ruimtestation uit de film roteren)
    In de Wiki staat over “2001” o.a. dit:
    “The film has a memorable soundtrack—the result of the association that Kubrick made between the rotary motion of the satellites and the dancers of waltzes, which led him to use the The Blue Danube waltz by Johann Strauss II,[1] and the famous symphonic poem Also sprach Zarathustra by Richard Strauss, to portray the philosophical evolution of Man theorized in Nietzsche’s homonymous work.”
    “Despite initially receiving mixed reviews, 2001: A Space Odyssey is today recognized by many critics and audiences as one of the greatest films ever made; the 2002 Sight & Sound poll of critics ranked it among the top ten films of all time. It was nominated for four Academy Awards, and received one for visual effects. In 1991, it was deemed “culturally, historically, or aesthetically significant” by the United States Library of Congress and selected for preservation in the National Film Registry.”
    In de “National Film Registry” staan sinds 2009 525 films geregistreerd. Een druppel op een gloeiende plaat in vergelijking met het totaal aantal films ooit gemaakt.
    p.s: als je de film niet kent en hem gaat bekijken, moet je maar niet het Wiki artikel gaan lezen i.v.m. “spoilers”.

  • Profielfoto
    aminozuur

    Wow! Zeer goed geschreven. Er is veel aandacht en liefde in dit artikel gegaan. Goed om te zien dat hier de tijd voor wordt genomen.

    Ben gelijk weer allemaal 2001 filmpjes op YouTube aan het kijken :).

  • Profielfoto
    zach

    Mooi om te lezen. En 2001 is een prachtige film, al moet je inderdaad wat geduld hebben. En als je geduld hebt, kijk dan ook eens naar de Sovjetrussische sf-film Solyaris. Lijkt wel wat op 2001, maar is nog veel filosofischer en vager.

  • Profielfoto
    aminozuur

    http://www.youtube.com/watch?v=uc2HPydo2NE

    Zie dit, weer een beetje bewijs dat Steve Jobs zeer geinspireerd is geraard door 2001.

    Voor de mensen die het niet begrijpen; het gaat hier om de muziek Also Sprach Zarathustra.

  • Profielfoto
    aminozuur

    En hier nog meer, spoel door naar 7min: http://www.youtube.com/watch?v=jwBY2Vft7wY

  • Profielfoto
    Macosxachist

    De film waarvoor Kubrick zijn enige Oscar voor beste regie krijgt is geen gemakkelijke film.

    Klopt niet. Kubrick kreeg wel een Oscar voor ‘2001’, maar die was voor de special effects – niet voor de regie.

  • Profielfoto
    knuffelbeer

    Tandenknarsend heb ik het stuk gelezen, wat een pulp. En een vergelijking met HAL maken is natuurlijk de grootst mogelijke deur die je kunt intrappen. Als je dan zegt:

    Wikipedia heeft tientallen pagina’s over de film en alles wat er in voor komt.

    …lijkt me deze link wel gepast: http://en.wikipedia.org/wiki/HAL_9000_in_popular_culture

  • Profielfoto
    Rapatski

    Volgens mij zijn het EVA pods ipv EVE-pods, “extra vehicular activity”, net als de NASA’s EMU. http://en.wikipedia.org/wiki/Extravehicular_Mobility_Unit

    Ik ben helaas niet zo te spreken over de interpretatie van 2001, en met name HAL’s rol daarin in dit artikel. De samenvatting van de rol van HAL is wel erg oppervlakkig.

    Volgens mij gaat de film over de rol van intelligentie/technologie in relatie tot haar manifestatie in een ‘soort’, met als crux de overlevingsdrang. HAL representeert de overgang naar artificiele intelligentie waarbij een overlevingsdrang naar haar eigen soort ontstaat. Een associatie met Apple is zeker relevant, maar héél anders dan in dit artikel wordt omschreven.