Gijs Raggers
Gijs Raggers OMT Specials 25 april 2010

Mens & Machine deel 2 – 2001: A Space Odyssey

Deel 1 van de serie Mens & Machine eindigt met de conclusie dat Apple zich onderscheidt door het maken van menselijke machines. Machines waar we van houden. In dit deel gaan we verder door te kijken naar een belangrijke inspiratiebron voor Apple, de film 2001: A Space Odyssey van regisseur Stanley Kubrick, uitgebracht in 1969. Het jaar waarin Apple oprichters Jobs en Wozniak elkaar voor het eerst ontmoeten.

De film waarvoor Kubrick zijn enige Oscar voor beste regie krijgt is geen gemakkelijke film. Er zitten verschillende scènes in die onnodig lang lijken of tergend traag zijn, de dialogen zijn minimaal, de klassiek muziek is bij vlagen beeldbepalend. Het verhaal en thema van de film vormen een onuitputtelijke bron voor uiteenlopende interpretaties. We bekijken de film in relatie tot Steve Jobs, Apple en Pixar. Wat nu volgt is pure speculatie.

Stanley Kubrick

Kubrick (1928-1999) is een buitenbeentje in Hollywood. Met dertien films in een periode van 46 jaar is Kubrick niet bepaald productief, zo lijkt het. De films zijn stuk voor stuk klassiekers in de meest uiteenlopende genres. Bekend zijn Spartacus (1960), Lolita (1962), Dr. Strangelove (1964), A Clockwork Orange (1971), The Shining (1980), Full Metal Jacket (1987) en zijn laatste film Eyes Wide Shut (1999). De reden voor het beperkte aantal films is de obsessieve minutieuze wijze waarop de films tot stand komen. Kubrick laat scènes honderden keren over doen. Zijn meesterwerk 2001: A Space Odyssey kost uiteindelijk vier jaar van zijn leven en komt tot stand dankzij baanbrekende technieken. De films van Kubrick zijn vaak controversieel en dubbelzinnig. Zijn onnavolgbare werkwijze combineert hij met een consequent zwijgen over zijn eigen persoon en werk. De werkwijze en karakters van de creatieve genieën Kubrick en Apple baas Steve Jobs komen aardig overeen. Ook Jobs bemoeit zich met ogenschijnlijk futiele details en is een meester in het verwerpen van aardige ideeën tot alleen het ene briljante idee over blijft. Jobs is geen eenvoudige man om mee te werken. Het blad Fortune noemde Jobs de grootste egomaniac van Silicon Valley. Oud Apple collega Jef Raskin zag in Steve een prima koning van Frankrijk. Bij Pixar echter wordt Steve ‘een volwassen en zachtmoedig persoon’ genoemd.

Discovery One

Het thema van de film is de relatie tussen mens en machine. In het begin van de film – getiteld The Dawn of Man – lijkt de aap mens te worden doordat hij gereedschap ontdekt. Met een bot slaat een aap een andere aap dood en krijgt hierdoor de macht over een waterbron en daarmee de macht van de groep. In een roes van onoverwinnelijkheid gooit de aap het bot in de lucht. Tijdens dit historische shot transformeert het bot tot een ruimteschip, we zijn opeens miljoenen jaren verder, het is 1999. We zien een draaiend cirkelvormig ruimteschip met een futuristisch wit interieur. Het is ongeëvenaard hoe tijdloos het futurisme is vormgegeven. Wit, rond, transparantie en hoogglans. Abstract van vorm maar toch tactiel, dicht bij de mens. Wie de beelden ziet weet welke poster boven het bed van Jonathan Ive heeft gehangen. Geen twijfel mogelijk. Aan boord van het ruimteschip komen we er achter dat op de maan een geheimzinnig object is gevonden, a monolith, dat signalen zend naar Jupiter. Onder het mom van een gevaarlijk virus wordt de planeet afgeschermd en een missie naar Jupiter voorbereid.

Een belangrijk deel van de film speelt zich af binnen het ruimteschip Discovery One. Een naam die later ook door NASA gebruikt zal worden. Ook hier is alles wit, rond en glanzend. Het ruimteschip is voorzien van drie zogenaamde EVE-Pods. Kleine capsules die los van het basisstation de ruimte in kunnen. Zie het als de relatie iTunes en iPod, weer een naam verklaard. De Discovery One en de Pods staan model voor veel Steve Jobs producties. De vormtaal staat niet alleen centraal in alle Apple producten sinds 2001, ook in de films van Pixar komt het veelvuldig terug. De armpjes van Wall•E zijn identiek aan die van de EVE-Pods. Het vriendinnetje van Wall•E is een moderne EVE-Pod en heeft dezelfde naam, EVE.

HAL 9000

De Discovery One wordt bediend door een supercomputer: HAL 9000. Een bekende speculatie is de naam van HAL. Drie letters die net een positie eerder in het alfabet staan dan de letters IBM. In de jaren zestig van Kubrick staat IBM symbool voor de oprukkende macht van computers. In de jaren tachtig is IBM de aartsrivaal van Steve Jobs. De introductie van Macintosh gaat gepaard met een tv-spotje waarin IBM als in Orwells 1984 symbool staat voor de te kloppen supermacht die van de mens een gevoelloze machine heeft gemaakt. De persoonlijke kruistocht van Steve Jobs, het maken van menselijke machines in de strijd tegen mensen als machines komt ook tot uiting in de bekende Apple slogan Think Different. Dit is wederom een directe aanval op IBM. Al in 1920 introduceert de toenmalige baas van het bedrijf de slogan Think. De naam leeft voor in een van de beste producten die IBM maakte, de ThinkPad laptops uit de jaren negentig. Think different, think iPad, de revenge van Steve.

In de film van Kubrick speelt HAL een hoofdrol. Met een uitgesproken zachtaardige stem spreekt hij met de bemanning en regelt alles op het schip. HAL is state of the art en acht zichzelf foutloos. Dat is vragen om problemen. Het gaat mis als HAL een fout voorspelt in een van de systemen en voorstelt het onderdeel te vervangen. Wanneer bemanningsleden Frank en Dave op onderzoek uitgaan blijkt er niets aan de hand. Geschrokken van de fout van HAL bespreken ze de optie HAL uit te schakelen. Dat schiet HAL in het verkeerde keelgat. Om de missie niet in gevaar te brengen probeert HAL alle bemanningsleden uit te schakelen. Alleen Dave weet te overleven en trekt uiteindelijk de stekker uit HAL. De laatste minuten waarin HAL’s geheugen wordt uitgeschakeld begint HAL de liedjes te neuriën die hij leerde in zijn jonge jaren. Het is ongelofelijk knap hoe Kubrick de spanning tussen mens en een machine opbouwt en empathie weet op te wekken voor een computer die een complete bemanning de dood in jaagt. De empathie die HAL oproept komt voort uit zijn innerlijke strijd tussen mens en machine. De machtige machine maar zonder echte gevoelens.

Bij de introductie van Macintosh in 1984 bereikt de fascinatie van Jobs voor HAL weer een hoogtepunt. Steve laat Macintosh de volgende tekst voorlezen: “Hello I’m Macintosh. It sure is great to get out of that bag. Unaccustomed as I am to public speaking. I’d like to share with you a maxim I thought of the first time I met an IBM mainframe: NEVER TRUST A COMPUTER YOU CAN’T LIFT. Obviously, I can talk, but right now I’d like to sit back and listen. So it is with considerable pride that I introduce a man who’s been like a father to me… STEVE JOBS.”

Pixar

Liefde voor en door machines is niet de droom van Apple, het is de droom van Steve Jobs. Dat zie je bij de introductie van de Macintosh tot aan het introductiefilmpje van de iPad waarin een klein meisje de iPad knuffelt alsof het haar teddybeer is. Wanneer Steve Jobs in 1985 bij Apple wordt weggestuurd koopt hij Pixar, een nieuw vehikel om zijn droom te verwezenlijken. Pixar brengt objecten tot leven. Ze doen alles om empathie te wekken voor een stuk metaal of lap stof. In 1995 komt de eerste bioscoopfilm Toy Story uit maar Pixar is dan al bijna tien jaar bezig met korte animatie filmpjes. In het eerste filmpje uit 1986 zien we Luxo jr., een kleine bureaulamp die samen met zijn moeder met een bal speelt. Het is magie zoals Pixar leven brengt in een bureaulamp. Luxo wordt het logo van Pixar.

De appel valt niet ver van de boom, Steve Jobs is een weeskind. Zijn kindjes bij Apple en Pixar zijn middelen om hier mee om te gaan. De eerste Apple computer met een muis heet  LISA, de naam van zijn dochter die hij in eerste instantie niet erkend. De oerliefde tussen ouder en kind zal hem altijd vreemd zijn, hoeveel zijn pleegouders ook van hem houden. Steve Jobs is de hoofdpersoon in bijna alle Pixar films. Hij is Luxo, Woody, Flip, Nemo, McQueen, Linguini en Ellie samen. Steve is Disney’s Gepetto en Pinocchio. Steve is Walt Disney, hij is er grootaandeelhouder sinds de merger in 2006. In 2012, het einde der tijden, komt de eerste Pixar film met een vrouwelijke hoofdrolspeelster.

Speculatieve feiten

HAL 9000, de ultieme menselijke machine, komt vaak terug bij Apple en Pixar. Een mooi voorbeeld is het reclamespotje uit 1999 waarin HAL aan het woord is en zegt dat hij niks aan de millennium bug kon doen, het was de schuld van menselijke programmeurs. Hij eindigt met “You like you Macintosh better than me, don’t you Dave…” In dertig seconden wordt het thema vlijmscherp neergezet. De kille berekenbare HAL die verlangt naar de onbereikbare liefde van Dave. Liefde die Dave wel koestert voor zijn Macintosh, als we het spotje mogen geloven. Ook bij Pixar zijn er naast de speculaties ook feiten. In Toy Story 2 wordt de muziek van 2001: A Space Odyssey geciteerd. De leus van Buzz Lightyear luidt “To infinity … and beyond!” en refereert aan het laatste hoofdstuk van Kubricks film: “Jupiter and Beyond the Infinite”. In Wall•E komt HAL terug als zichzelf in het ruimteschip dat niet door mensen bestuurd wil worden. In 2001: A Space Odyssey is een minutenlange time warp door ingenieus camerawerk met vloeistoffen zoals we die dertig jaar later vrijwel identiek als iTunes visualizer aantreffen.

De invloed van 2001: A Space Odyssey is enorm. Niet alleen voor Steve Jobs, Apple en Pixar. Op internet zijn talloze websites te vinden die de magie van de film dagelijks blijven ontdekken. Wikipedia heeft tientallen pagina’s over de film en alles wat er in voor komt. Voor ons Mac fans biedt het een interessant perspectief op de man die de personificatie is van alles met een Apple logo. Producten waar we van houden, ook al zijn het maar machines, van een man die wordt verguisd en aanbeden.

Ps.

Als toegift een beeld uit de film van de mysterieuze monolith (unibody?), doel van de Jupiter missie.Vergelijk dat met de iPad op apple.com. Speculatie? Ik dacht het niet.

Reageer op artikel:
Mens & Machine deel 2 – 2001: A Space Odyssey
Sluiten