Jezus in de iTS – De Matthäus Passion Survival Guide

Door: Rene Bouwmeester - 27 reacties

Deze week duikt One More Thing de iTunes Store in om uit de vele digitale versies van Bach’s Matthäus Passion de mooiste edities te beluisteren. Voor nieuwkomers vandaag eerst een korte introductie.

Wat is het?
De Matthäus Passion is een muziekstuk, voor twee koren, twee orkesten en solisten geschreven door Bach, oorspronkelijk bedoeld voor opvoering in de kerk tijdens de dagen voor Pasen.

Bach… Bach… Who the f*** is Bach?
Johann Sebastian Bach wordt in het algemeen gezien als één van de grootste en meest geniale componisten die op onze wereldbol heeft rondgelopen. Hij leefde van 1685 tot 1750 en voorzag in zijn levensonderhoud als kerkorganist en componist. Veel van zijn werken zijn religieus geïnspireerd en worden tot de hoogtepunten van de barokmuziek gerekend.

Bach en Bach: links zoals we hem kennen uit de overlevering, rechts een recent verschenen visualisatie op grond van historisch onderzoek, liefdevol gekoosnaamd ‘De Betonvlechter’

Waar gááát dit over?
De Matthäus Passion volgt Jezus in zijn laatste dagen, aan de hand van – niet toevallig – het Evangelie van Mattheus, hoofdstuk 26-27. In deze korte periode wordt Jezus verraden (door Judas), verloochend (door Petrus), veroordeeld (door een opgehitste volksmassa, terwijl Pilatus zijn handen in onschuld wast), gekruisigd en tenslotte begraven. Een willekeurige Bijbel vertelt het hele verhaal. Een Nederlandse vertaling van de integrale tekst vind je hier: http://www.koorbegeleidingen.nl/images/shareware/Bach-Mathaus_Passion_tekst_Nederlands.doc

Dat klinkt nou niet echt als een leuk avondje uit…
Dat klopt. Maar er is hoop: de vele ernstige momenten uit de Matthäus Passion worden door Bach regelmatig aangegrepen om ook de andere kant van de mensheid te belichten: nobelheid, opofferingsgezindheid, mededogen, van die dingen. Met name deze momenten zijn adembenemend getoonzet.

Dus eigenlijk is het gewoon verzameling mooie liedjes?
Zo zou je het kunnen zien, maar gelukkig heeft Bach er wel wat structuur in aangebracht. Zo is er een verteller (de evangelist) die het verhaal vertelt door de letterlijke evangelietekst te zingzeggen, begeleid door een basso continuo (doorgaans een orgeltje met een gamba). Dan is er Jezus zelf, die zijn eigen teksten reciteert, waarbij het continuo is uitgebreid met een bedje violen dat als een aureool om zijn woorden hangt. Ook zijn er de twee koren, die in de grote koraalstukken vier- en achtstemmig de reacties van de gelovigen vertolken. En om het feest compleet te maken, is er een bonte verzameling aan solisten (sopraan, alt, tenor, bas), die in diverse solostukken (aria’s) mogen reflecteren op het gebeurde. Deze aria’s behoren tot de mooiste stukken muziek ooit geschreven.

Dat klinkt prachtig, maar ik snap nog steeds niet wat er nou zo bijzonder aan is…
Dat hoor je dan ook pas als je het hoort. De Matthäus Passion zit boordevol grote vondsten en kleine details. Een paar voorbeelden: wanneer Jezus zegt dat één van zijn volgelingen hem zal verraden, antwoordt het koor met elf keer ‘Heer, ben ik dat?’. De twaalfde zwijgt – hij weet immers al wat hij van plan is. Ook buitelen er druppelende tranen, kronkelende slangen, kraaiende hanen en klinkende zilverlingen door de melodieën heen. Om het nog maar niet de hebben over zaken als getalsymboliek en muzikale kruisvormen. Kortom: de Matthäus Passion is een ontdekkingstocht voor het leven.

Leuk en aardig allemaal, maar blijft het niet gewoon een oud en stoffig moppie muziek over zaken die nog veel langer geleden plaatsvonden?
Oud? Zeker. Maar bovenal tijdloos. Het vertelde verhaal hoeft niet letterlijk te worden genomen en is ook zonder de christelijke thematiek heel herkenbaar. En vooral erg menselijk – met de meest donkere en de meest nobele karaktertrekken naast elkaar. De eeuwige strijd tussen goed en kwaad, die woedt in ieder mens. Zie het als een Hollywood blockbuster, maar dan net iets subtieler.

OK, OK… Ik zal er eens naar luisteren. Maar waarom zijn er zoveel verschillende versies? En welke is de beste?
Als zovaak met oude muziek, was de Matthäus Passion al helemaal in vergetelheid geraakt tot in de 19e eeuw Mendelssohn het werk herontdekte en in een ingekorte versie in de concertzaal bracht. In Nederland vertolkte Willem Mengelberg het stuk in 1899 in het Concertgebouw in een langzame, zwaar geromantiseerde versie met een grote koor- en orkestbezetting. Dit vormde het begin van een rijke uitvoeringstraditie in Nederland. In de loop der jaren is de visie op hoe Bach’s muziek in zijn tijd geklonken moet hebben geleidelijk veranderd, hetgeen zich heeft vertaald lichtere uitvoeringen met snellere tempi en kleinere bezettingen.

A matter of interpretation: de Matthäus Passion in kleine, middelgrote en grote bezetting

Er is geen enkelvoudige “beste” uitvoering. Wat de één slepend langzaam vindt, ervaart de ander als heel intens. De één houdt van een theatrale Jezus en evangelist; de ander heeft ze liever wat neutraler. Er zijn uitvoeringen met de originele instrumenten of met hun moderne tegenhangers. Met wereldtoppers als solisten of met relatief onbekende namen. Kortom: keuze te over.

Om je een beetje op weg te helpen, bespreken we de komende dagen een vijftal versies uit de moderne uitvoeringspraktijk. Deze is er veelal op gericht om het werk zoveel mogelijk te laten klinken zoals het in Bach zijn tijd moet hebben geklonken – voor zover we daar tenminste een juiste inschatting van kunnen maken. Voor het overige bewijst de iTunes Store zijn waarde: van alle beschikbare digitale versies (ruim vijftig!) kun je van alle 68 onderdelen een halve minuut beluisteren. Pak het openingskoor, een aria en een stukje evangelist en Jezus en je hebt al snel een aardig indruk van klank en interpretatie – en of die passen bij je eigen smaak.

Prima. Moet ik nog meer weten, of was dit het wel?
Je hoeft natuurlijk helemaal niets, maar het bovenstaande is maar een bescheiden topje van een enorme ijsberg. We besluiten daarom met een aantal links als vertrekpunt voor verdere informatie:

Bach in Wikipedia NL
De originele tekst naast de Nederlandse vertaling
Samenvatting met tekst en uitleg
De Matthäus Passion Startpagina

Volgende aflevering: De Matthäus Passion volgens Philippe Herreweghe

Reacties

27 reacties
  • Profielfoto
    Marieke van Osch

    Hee heren, leuk dit! Maar je moet het eigenlijk live horen en zien in een mooi oud kerkje natuurlijk, daar kunnen witte dopjes niet tegenop.

    Controleer nog even je links, bij paar verwijzingen is het niet helemaal goed gegaan.

  • Profielfoto
    Bergbewoner

    Kan er geen aparte website opgericht worden voor deze meuk? Man man, hier zit ik echt niet op te wachten!

  • Profielfoto
    Helmert

    Jij bent dan ook niet de enige bezoeker van deze site. Er zijn dus ook andere mensen die dit wel interessant vinden! Dus als je het geen bal aan vindt, schop er dan ook niet tegenaan!

  • Profielfoto
    SPQR

    Leuk dit:)
    Ik had het ook niet echt verwacht op deze site, maar jullie stijgen echt enorm op mijn waarderingsladdertje;)

    Bergbewoner mag trouwens best zeggen dat ‘ie het niks vindt, toch? Wel een leuke nick trouwens bij het commentaar:P

  • Profielfoto
    Maarten ter Horst

    Het is een Grotbewoner, idd.:D

    Ik ben erg benieuwd naar de reviews! Op deze manier worden we definitief de NRC onder de Mac-nieuwssites.;)

  • Profielfoto
    Bergbewoner

    @Helmert

    Ik ben niet de enige bezoeker van deze site nee, maar ik denk dat 95% van de bezoekers van deze site dit hele verhaal grote onzin vinden en hier absoluut niet op zitten te wachten.

    Zullen we straks ook een lang verhaal gaan schrijven over hoe je bouwtekeningen uit Autocad kunt bekijken op je Ipod. Daarbij natuurlijk de benodigde uitleg over wat Autocad is, wie het geschreven heeft, waarom dat zo geschreven is en wat de betekenissen van alle symbolen zijn? Ik denk dat 5% daar wel oren naar heeft……

  • Profielfoto
    readefries

    Ik snap het even niet. Jullie hebben het over de moderne uitvoeringspraktijk, en vervolgens wordt Philip Herreweghe genoemd. Dat is mijn inziens een contradiction in terminis. De uitvoering waar jullie naar verwijzen, met Collegium Vocale en La Chapelle Royale, welke speelt op barrok instrumenten, is een barrok uitvoering.
    Volgens mij bedoelen jullie met moderne uitvoeringspraktijk, de huidige visie op de barrok uitvoeringen? Klopt dat?

  • Profielfoto
    B-mac-fan

    Bergbewoner, als jij dit niks vind, dan lees je het toch niet! Er zijn mensen die dit wel interessant vinden. Heb daar respect voor! Niet alle artikelen kunnen in jou straatje zijn.

  • Profielfoto
    Mick

    Wat een aardig initiatief! Mijn steun hebben jullie. En voor de mensen die niets aan hun algemene ontwikkeling willen doen: dan sla je het toch lekker over? Niemand verplicht je het te lezen. Zoveel mensen, zoveel soorten. :)

  • Profielfoto
    wimbo

    Ik voel een poll aankomen:-)

  • Profielfoto
    dukaaterik

    Pfffffff….

  • Profielfoto
    McHank

    ik moet zeggen dat die muziek mij niet erg weet te trekken maar ik weet zeker stukjes als dit te waarderen. Ik weet nu een heleboel meer van de mattheus passion dan hiervoor! Dank daarvoor! Zelfs over autocad wil ik wel wat weten..! Als een bergbewoner dit niet interesseert dan lees je het toch niet en dan verpest je ook dit comments gedeelte niet met zinloos en totaal overbodig commentaar! Kruip toch weer lekker in je hol man! Aan OMT niets dan dank voor hun bijdrage aan wat ik weet! Keep up the good work!

  • Profielfoto
    zulu

    :D Ga zo door!

  • Profielfoto
    sjap

    @B-mac-fan:

    Niet gek toch dat iemand zich afvraagt wat een artikel als dit op deze (MAC!)site doet?
    Los van de toon waarmee de persoon in kwestie het brengt natuurlijk.

    Ik zet ook mijn vraagtekens bij het redactionele beleid van deze site. Aan de andere kant: het is mooi dat de site nieuw leven is ingeblazen. Ook al levert de manier waarop soms nog vraagtekens op.

    Ook deze meneer Bouwmeester moet je zijn pleziertje gunnen vrees ik. Ik sla zijn bijdragen standaard over maar interessant om te lezen dat er mensen zijn die ze wel kunnen waarderen.

  • Profielfoto
    Maarten ter Horst

    @glitch
    De moderne uitvoeringspraktijk is inderdaad de authentieke uitvoeringspraktijk. (Althans, de uitvoeringspraktijk waarvan nu na veel onderzoek vermoed wordt dat deze authentiek is.) Dit in tegenstelling tot de romantische uitvoeringspraktijk. Is een beetje verwarrend inderdaad.

  • Profielfoto
    bhaenraets

    Mag ik de uitvoering van Philippe Herreweghe en Collegium Vocale Gent hier even aanbevelen? Mooie box met cdrom (die het alleen doet als je nog OS 9 draait, maar dit terzijde), met een uitvoering van de Matthaus die niet zo slepend traag is. Kippenvel!

  • Profielfoto
    michelvdb

    Een koppeling die ik graag met jullie wil delen: Radio B.A.C.H.
    http://www.platforma.pl/bach/eng/index.phtml

  • Profielfoto
    Bergbewoner

    “De visie van deze website is simpel maar helder. One More Thing wil het startpunt zijn voor mensen die alles over Apple willen weten, maar daarnaast ook vermaakt willen worden op een Apple-manier.”

    Een 6-delige reeks starten over Bach’s Matthäus Passion op een Apple-nieuws en lifestyle site…….. Ik snap dat de redactie content wil genereren, maar dit gaat nergens over. Kijk naar je eigen statuten.

    Wij verwachten nieuws, duiding, linktips, recensies, discussie, etc. Geen diep graafwerk over een onderwerp wat maar voor 1% met Apple te maken heeft (Itunes Store). Zo ken ik er nog wel een paar…..

    Mocht er toch echt behoefte aan zijn, dan is dat 1: niet erg, maar 2: moet de site toch echt wat sub-secties (of sites) aan gaan maken.

    En wat betreft mijn toon: die valt best wel mee. Kritiek met een scherp randje is echt niet erg. Daarnaast onderbouw ik het geheel, dus ‘leeg’ zijn mijn comments absoluut niet.

  • Profielfoto
    koen

    Wederom bedankt voor dit artikel. Mag alleen het regeltje “Who the f*** is Bach” weg, past niet echt in het geheel… ??? :(

  • Profielfoto
    SPQR

    @ Bergbewoner: De degelijkheid van dit artikel vind ik wel “vermaakt worden op een Apple-manier”.

    Het is toch niet zo dat artikel in plaats komt van een Apple-onderwerp? Het is gewoon extra, en nog voor niks ook…

  • Profielfoto
    Bergbewoner

    @SPQR
    De macht aan het volk:

    Ik heb een discussie geopend in het forum, met poll.(algemeen)

    Mijn mening is duidelijk, ik ben benieuwd naar de rest.

  • Profielfoto
    Maarten ter Horst

    @Berg
    Macht? Die poll is dus bindend?
    Als je de site niet goed vindt, krijg je je inschrijfgeld terug. Dat kan ik zo voor je regelen.

  • Profielfoto
    Bergbewoner

    @Beethoven

    Jonge jonge, teentjes getrapt of zo?

    Nee, natuurlijk niet. Lees de laatste regel onder aan het forumdraadje.

  • Profielfoto
    Rene Bouwmeester

    @Glitch/Beethoven: correct. Heb een regeltje toegevoegd om het e.e.a. te verduidelijken.

  • Profielfoto
    Bloem

    Ik geloof dat ik mij wel een Bach-fan mag noemen met wel zo’n zes versies alleen al van de Mattheus Passie in huis. Bovendien heb ik al zijn grote werken als koorlid meermalen mee mogen uitvoeren. Toch heb ook ik mij even afgevraagd of deze artikelenreeks wel op deze site thuis hoort. Maar ja, de site heet nu eenmaal ‘One More Thing’ en dan is deze lezenswaardige serie zeker op zijn plaats.

  • Profielfoto
    Ferdinand

    goed artikel, schitterende muziek! graag meer.

  • Profielfoto
    Pappapaul

    Het is nu eenmaal niet de site van Bergbewoner, ook een poll zal geen doorslag geven. Deze site wordt beheerd door een aantal redactieleden die daar zelf een keuze in maken. Ik ben daar zeer tevreden over.